Στις μέρες μας ο ναρκισσισμός έχει πάρει μεγάλη δημοσιότητα. Θα μπορούσα με να πούμε ότι είναι ένα από τα πιο hot θέματα της ψυχικής υγείας. Παρόλα αυτά, πόσο αντικειμενικά είναι αυτά που βλέπουμε και ακούμε στα social media και κατά πόσο ανταποκρίνονται σε αυτό που επιστήμονες και θεωρητικοί της ψυχικής υγείας ονόμασαν Ναρκισσιμό; Για να κατανοήσουμε την ουσία του όρου, χρειάζεται να επιστρέψουμε στην ψυχαναλυτική του ρίζα, εκεί όπου ο Freud και οι προκάτοχοί του περιέγραψαν την εξέλιξη της αγάπης του εαυτού μέσα από τρεις διακριτές φάσεις.
Ο ναρκισσισμός ξεκίνησε ως μυθολογική έννοια, μετά έγινε λογοτεχνικός όρος και αργότερα ψυχαναλυτικός όρος από τον Freud και τους μεταγενέστερους.
Οι πρώτες ψυχιατρικές αναφορές έγιναν από τον Havelock Ellis (1898) όπου χρησιμοποίησε τον όρο “narcissus-like” για να περιγράψει τον αυτοερωτισμό στην ανθρώπινη σεξουαλικότητα και ένα χρόνο μετά ο Paul Näcke (1899) χρησιμοποίησε τον όρο “Narzissmus” για να περιγράψει τα άτομα που αντλούν ερωτική ικανοποίηση από τον εαυτό τους.
Θεωρία
Ο Sigmund Freud, στο άρθρο του “On Narcissism: An Introduction” (1914), έδωσε τον πρώτο ψυχαναλυτικό ορισμό. Στο έργο του διακρίνει 3 φάσεις ναρκισσισμού:
· Αυτοερωτισμός
Από τη γέννηση, το μωρό νιώθει ευχαρίστηση από πράγματα που ικανοποιούν βασικές του ανάγκες όπως το φαγητό, το χάδι, η ζεστασιά. Σε αυτή τη φάση δεν υπάρχει ακόμα Εγώ. Το μωρό δεν ξέρει ότι είναι ένα ξεχωριστό πρόσωπο απλώς αισθάνεται καλά ή άσχημα. Κάθε του ευχαρίστηση είναι μοναδική και στιγμιαία ένα είδος πρωτόγονης, ασύνδετης απόλαυσης. Για παράδειγμα, το μωρό θηλάζει και νιώθει ευχαρίστηση αλλά δεν ξέρει ότι το στήθος ανήκει στη μαμά είναι απλώς μια πηγή ικανοποίησης.
· Πρωτογενής ναρκισσισμός
Σιγά σιγά, το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει ότι είναι κάτι ξεχωριστό, ότι υπάρχει ένα Εγώ Σε αυτή τη φάση, όλη η αγάπη και η ενέργεια στρέφεται προς τον εαυτό του. Νιώθει ότι είναι το επίκεντρο του κόσμου, ότι όλα υπάρχουν για να ικανοποιούν τις ανάγκες του. Για παράδειγμα όταν το μωρό πιστεύει ότι αν κλάψει θα εμφανιστεί η μαμά του για να του καλύψει τις ανάγκες, δεν μπορεί ακόμη να αναγνωρίσει ότι η μαμά είναι ξεχωριστό άτομο με εξίσου δικιές του ανάγκες.
Αυτό είναι μια φυσιολογική φάση του πρωτογενούς ναρκισσισμού όπου το παιδί νιώθει παντοδύναμο και αυτάρκες.
· Δευτερογενή ναρκισσισμός
Καθώς μεγαλώνει, το παιδί και αργότερα ο ενήλικος αρχίζει να αγαπά και άλλους ανθρώπους γονείς, φίλους, συντρόφους. Δηλαδή, μαθαίνει να μοιράζεται τη λίμπιντό του με τον έξω κόσμο. Όμως, όταν πληγωθεί, απογοητευτεί ή νιώσει απόρριψη, η αγάπη αυτή επιστρέφει πίσω στον εαυτό. Η ενέργεια που είχε δοθεί στους άλλους, ξαναγυρίζει μέσα του σαν μια μορφή ψυχικής άμυνας. Π.χ. Κάποιος που πληγώθηκε συναισθηματικά μπορεί να κλειστεί τον εαυτό του και να πιστέψει ότι δεν χρειάζεται κανέναν η ότι όλοι θα τον απογοητεύσουν. Αυτό είναι μια μορφή δευτερογενούς ναρκισσισμού η λίμπιντο ξαναγυρίζει στο “εγώ” για να μην πονέσει. Έτσι, το άτομο μπορεί να δείχνει ψυχική απομόνωση, έλλειψη ενσυναίσθησης, μεγαλοϊδεατισμό στην προσπάθεια να αποκαταστήσει τη χαμένη πληρότητα του πρωτογενούς ναρκισσισμού. Αυτή είναι και η βάση πολλών παθολογικών μορφών ναρκισσισμού, όπως η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας. Σε ένα ψυχολογικό επίπεδο, ο δευτερογενής ναρκισσισμός δεν είναι απλώς παθολογία, αλλά μια μορφή άμυνας μια προσπάθεια του ανθρώπου να επανακτήσει την αίσθηση πληρότητας που κάποτε είχε, πριν τον πληγώσει η επαφή με τους άλλους.
Διάγνωσή
Με λίγα λόγια κάπως έτσι ήταν η θεωρία περί ναρκισσισμού του Freud. Τι λέει το διαγνωστικό στατιστικό εγχειρίδιο 5 (dsm-5) και ποια είναι τα κριτήρια για την κλινική διάγνωση;
Το ουσιώδες χαρακτηριστικό της Ναρκισσιστικής Διαταραχής Προσωπικότητας είναι το μεγαλείο (grandiosity) (είτε στη φαντασία είτε στη συμπεριφορά), η ανάγκη για θαυμασμό (need for admiration) και η έλλειψη ενσυναίσθησης (lack of empathy).
Για τη διάγνωση απαιτείται αυτό το διάχυτο πρότυπο να εκδηλώνεται με πέντε (5) ή περισσότερα από τα ακόλουθα εννέα (9) χαρακτηριστικά:
1. Έχει μια μεγαλοπρεπή αίσθηση αυτο-σημασίας (grandióse sense of self-importance) (π.χ., υπερβάλλει στα επιτεύγματα και τα ταλέντα, αναμένει να αναγνωρίζεται ως ανώτερος/η χωρίς ανάλογα επιτεύγματα).
2. Ασχολείται έντονα με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, λαμπρότητας, ομορφιάς ή ιδανικής αγάπης.
3. Πιστεύει ότι είναι «ξεχωριστός/ή» και μοναδικός/ή και μπορεί να γίνει κατανοητός/ή μόνο από, ή πρέπει να σχετίζεται μόνο με, άλλους ξεχωριστούς ή υψηλού κύρους ανθρώπους (ή ιδρύματα).
4. Απαιτεί υπερβολικό θαυμασμό (excessive admiration).
5. Έχει μια αίσθηση δικαιώματος (sense of entitlement) (δηλαδή, παράλογες προσδοκίες για ιδιαίτερα ευνοϊκή μεταχείριση ή αυτόματη συμμόρφωση με τις προσδοκίες του/της).
6. Είναι εκμεταλλευτικός/ή στις διαπροσωπικές σχέσεις (interpersonally exploitative) (δηλαδή, εκμεταλλεύεται τους άλλους για να επιτύχει τους δικούς του/της σκοπούς).
7. Στερείται ενσυναίσθησης (lacks empathy): είναι απρόθυμος/η να αναγνωρίσει ή να ταυτιστεί με τα συναισθήματα και τις ανάγκες των άλλων.
8. Ζηλεύει συχνά τους άλλους ή πιστεύει ότι οι άλλοι τον/την ζηλεύουν.
9. Επιδεικνύει αλαζονικές, υπεροπτικές συμπεριφορές ή στάσεις (arrogant, haughty behaviors or attitudes)
Ο Freud μάς έδειξε ότι ο ναρκισσισμός δεν είναι απλώς μια πάθηση του εγώ, αλλά ένα κομμάτι της ίδιας της ανθρώπινης ανάπτυξης. Από την πρώτη στιγμή που το βρέφος κοιτάζει τον εαυτό του μέσα από το βλέμμα της μητέρας, μέχρι τον ενήλικο που παλεύει ανάμεσα στην ανάγκη για αγάπη και τον φόβο της απόρριψης, ο ναρκισσισμός συνοδεύει τη διαδρομή μας. Άλλοτε ως φυσική δύναμη αυτοσυντήρησης κι άλλοτε ως άμυνα απέναντι στο τραύμα.
Στη θεωρία του Freud παρατηρούμε τον ναρκισσισμό τόσο από την αναπτυξιακή του διάσταση, όσο και από τη σκοπιά της καθήλωσης σε κάποια από τις τρεις φάσεις του. Αυτό μας προσφέρει μια πολύτιμη εικόνα και ένα εργαλείο κατανόησης για εμάς τους ψυχοθεραπευτές, δίνοντάς μας μια ιδέα για το πώς μπορούμε να δουλέψουμε θεραπευτικά με τέτοια ζητήματα.
Στις μέρες μας, ο όρος ναρκισσισμός έχει καταχραστεί χρησιμοποιείται συχνά στα social media είτε για να μειώσουμε κάποιον είτε για να τον χαρακτηρίσουμε βιαστικά, όπως έχει συμβεί και με άλλες ψυχολογικές έννοιες. Η λεγόμενη pop-ψυχολογία έχει διαδραματίσει μεγάλο ρόλο σε αυτή την παρερμηνεία.
Είναι σημαντικό να υπάρχει σωστή ενημέρωση, ώστε να μην απομονώνονται μεμονωμένα χαρακτηριστικά μιας διαταραχής και να βγάζουμε γρήγορα συμπεράσματα για να τοποθετούμε εύκολες ταμπέλες στους ανθρώπους. Αυτό όχι μόνο αλλοιώνει την ουσία και την πραγματική φύση της διαταραχής, αλλά και υποβαθμίζει τη σημασία της έννοιας του ναρκισσισμού και άλλων ψυχικών διαταραχών, τόσο σε επιστημονικό όσο και σε ανθρώπινο επίπεδο.
